چند روزی‌ست این پا و آن پا می‌کنم تا چیزی درباره‌ی عید و بهار که در راه است بنویسم. اما دستم به نوشتن نمی‌رود انگار. آخر وقتی می‌توان از بهار نوشت که بوی بهار همه جا پیچیده باشد و سر هر گذر و چهارراهی عطر سنبل آدم را مست کند و سبزی سبزه و قرمزی ماهی چشم‌ها را خیره کند. اما انگار از هیچ‌کدام این‌ها خبر چندانی نیست. خبر که هست. اما شوری ندارد. انگار از سر تکلیف و انجام وظیفه است که سبزه‌ها سبز می‌شوند و آدم‌ها به خیابان‌ها می‌آیند و تقویم‌ها شروع بهار را نشان می‌دهند.

امروز از خانه زدم بیرون که مثلن گشتی در شهر و دیار بزنم و بوی بازار شب عید را پس از چندسال دوری به درون ریه‌هایم بکشم. اما چه خیالی!

چرا مردم این‌قدر دلمرده و افسرده هستند؟ چرا خنده‌ای بر لب‌ها دیده نمی‌شود؟ چرا دست بچه‌ها پر از خرید لباس‌های نو و دلخوشی‌های شب‌عید نیست؟ در بازار٬ پیرمردی را دیدم که روی چرخ‌دستی‌اش لوازم هفت‌سین گذاشته بود و آدم‌هایی را هم دیدم که می‌ایستادند و گاهی چیزی ازش می‌خریدند. اما ندیدم هیچ کدام از آن‌ها٬ نه پیرمرد و نه مشتریانی که می‌آمدند و می‌رفتند٬ خنده‌ای بر لب داشته باشند. ندیدم شوخی‌ای بکنند و گپی بزنند. ندیدم سال نو را پیشاپیش به هم تبریک بگویند. دیدم اما که پیرمرد حوصله‌ی چندانی نداشت و یکی دو باری هم با مشتری‌ها حرفش شد. دیدم کسانی را که می‌آمدند و فقط قیمت چیزی را می‌پرسیدند و می‌رفتند. دیدم آدم‌هایی را که دست خالی می‌رفتند. باور ندارید٬ این هم عکس پیرمرد و چرخ‌دستی ومشتری‌هایش:

در خیابان‌ها گشتم و روی گشاده‌ای ندیدم. دل خوشی ندیدم. برق امید و شادی در نگاه کسی ندیدم. بچه‌ایی را دیدم که گوشه‌ی چادر مادرش را می‌کشید و اصرار می‌کرد چیزی برایش بخرد. مادرش را هم دیدم که کشان‌کشان او را از مغازه دور می‌کرد. مردی را دیدم که چانه‌اش را گرفته بود و داشت فکر می‌کرد. آدم‌هایی را هم دیدم که با هم جر و بحث می‌کردند به هم می‌پریدند. از این‌چیزها زیاد دیدم.

نه امیدی – چه امیدی؟ به خدا حیفِ امید! –
نه چراغی – چه چراغی؟ چیز خوبی میشه دید؟ –
نه سلامی – چه سلامی؟ همه خون تشنه‌ی هم! –
نه نشاطی – چه نشاطی؟ مگه راهش میده غم؟ – ^*

در خیابان‌ها گشتم و دیدم بهار خنده نزده و ارغوان نشکفته است.^** دیدم نسیمی بوی فروردین را با خود نیاورده است. ^*** این‌ها را دیدم و باورم شد که حتی اگر همه‌ تقویم‌ها حلول سال جدیدی را گواهی بدهند٬ عید آن زمانی از راه می‌رسد که مردم این خاک بخندند و دست‌هایشان از خرید شب عید پر باشد. آن زمان که هیچ مردی دست به چانه نگیرد و شرمنده‌ی خانه و خانواده‌اش نباشد و هیچ مادری کودکش را کشان‌کشان از جلوی مغازه دور نکند.

مردی ایستاده بود و سبزه می‌فروخت. سبزه‌هایش کچل بود و هیچ‌کس نمی‌خریدش. دانه‌ای هزار تومان:

خم شدم٬ یکی‌ش را برداشتم و هزاری را دادم دستش. خوشحال شد. انگار خودش هم انتظار نداشت کسی مشتری این سبزه‌های تنک باشد. با خودم فکر کردم این سبزه مثال شادی‌های ماست که کچل شده است. این سبزه برازنده‌ی ماست.

راه که افتادم٬ صدایم زد. گفت اگر دلم می‌خواهد می‌توانم یکی دیگر هم ببرم؛ با همان هزار تومان اول که داده بودم. خواسته بود محبتم را جبران کند به خیالش. شاید هم می‌دانست مشتری دیگری ندارد و خواسته بود از شرشان خلاص شود. سری تکان دادم به تشکر که نمی‌خواهم. به حرفم گوش نداد. یک سبزه‌ی دیگر برداشت و داد دستم که ببرم. دو سبزه‌ی کچل در دست٬ راه افتادم. در راه٬ بعضی مردم با تعجب نگاهم می‌کردند. همان مردمی که کیسه‌هایشان خالی بود و خنده بر لب نداشتند٬ از سبزه‌های به‌دردنخورم تعجب می‌کردند٬ اما از شادی‌های بربادرفته‌شان نه.

ما سبزه کچل‌ها. ما شادی کچل‌ها.

* و ** از شاملو
*** از سایه

با دوستانم رفتیم به تماشاخانه‌ی ایرانشهر برای دیدن نمایش درس٬ از اوژن یونسکو و به کارگردانی داریوش مهرجویی.

اول این‌که تئاترِ ۷۰ دقیقه‌ای که قرار بود ساعت ۲۰:۴۵ شروع شود٬ با ۲۵ دقیقه تأخیر در ساعت ۲۱:۱۰ شروع شد.

دوم این‌که به اندازه‌ی ظرفیت صندلی‌های سالن -بلکه بیشتر- تشک آوردند و ملت را به زور چپاندند در سالن. البته این چیز عجیبی نبود. قبلن هم دیده بودم که به قدر یک ردیف تشک می‌گذارند برای کسانی که بلیط را دقیقه‌ی نود و پای گیشه خریده‌اند. اما این‌جا دیگر نوبرش را آورده بودند. چهار ردیف تشک گذاشته بودند و کم مانده بود ردیف جلو برود روی سن بنشیند. دست آخر هم خانمی آمد روی سن و از مردم خواهش کرد عقب‌تر بنشینند تا هنرپیشه‌ها بتوانند راحت بازی کنند. انگار ملت به خواست و دل خودشان داشتند در هم مچاله می‌شدند و لول می‌خوردند. صدای کسی هم در نیامد که خب٬ سالن بزرگ‌تر می‌گرفتید که این مشکل‌ها پیش نیاید. انگار بی‌احترامی به حقوق مردم دیگر رویه‌ای شده است برای خودش که اگر سراغی ازش نباشد٬ باید تعجب کنیم. فرقی هم نمی‌کند صف نانوایی باشد یا سالن تئاتر.

سوم این‌که نمایش ضعیف‌تر از آنی بود که فکرش را می‌کردم. در واقع به جز بازی خوب امیر جعفری چیزی نداشت که بتوان به آن دل خوش کرد. در هیچ کجای نمایش خبری از خلاقیت٬ ابتکار یا تیزهوشی و باریک‌بینی‌ای نبود که بتوان در آن ردپایی از مهرجویی یافت و بهش دل خوش کرد. جاهایی از نمایش هم کمی خسته‌کننده بود که کنار دستی‌ام خوابش برد و چند دقیقه‌ای چرت زد. در چند قسمت از اجرا٬ امیر جعفری لابه‌لای صحبتش ادای شخصیت‌های سیاسی روز را درآورد که اگرچه ملت سوت و کف زدند و خندیدند٬ اما بیشتر به لودگی می‌زد تا طنز معنادار و گزنده. به هر حال آدم از تئاتری که اسم مهرجویی رویش است٬ انتظار آن را ندارد که نهایت باریک‌بینی و نکته‌سنجی‌اش بشود درآوردن ادای “بگم؟ بگم؟” و “سندش هم موجود است”رئیس دولت. بابا ناسلامتی آمده‌ایم دیدن نمایشنامه‌ای از اوژن یونسکو.

آخرش هم امیر جعفری برای رفع تکلیف آمد روی سن و گفت آقای مهرجویی کاری برایش پیش آمده و نتوانسته است بیاید که البته کسی در تماشاچی‌ها ضایعش کرد و لو داد که هرشب برای خالی نبودن عریضه همین را می‌گویند!

خلاصه این که اگر نرفته‌اید ببینیدش٬ من یکی که بهتان توصیه‌اش نمی‌کنم. ۲۰ تومان پولش را بگذارید در جیبتان و خوش باشید. بروید با آن پسته بخرید و بخورید. بهتر از این است که روی تشک بنشینید و لابه‌لای ۸۰ نفر مچاله شوید تا بعد از نیم ساعت تأخیر شوخی‌های تکراری و قدیمی “بگم؟ بگم؟” را بشنوید.

این سایت را دیده‌اید؟ می‌توانید نامه بدهید به آینده‌تان. برمی‌دارید هرچه دلتان می‌خواهد می‌نویسید٬ بعد هم تاریخی مشخص می‌کنید که مثلن شش ماه دیگر٬ دو سال یا ده سال دیگر همان چیزهایی که نوشته‌اید برایتان ایمیل شود.

داشتم وسوسه می‌شدم ایمیل بدهم به ده سال بعد خودم و حال و احوالی بپرسم. ببینم چه کرده‌ام و به کجا رسیده‌ام. زن گرفته‌ام٬ بچه پس انداخته‌ام یا نه. حالا این‌ها هیچ٬ اصلن قرار گرفته‌ام یا نه. تن داده‌ام به مسیر ناگزیر زندگی یا هنوز دارم دست و پا می‌زنم. کارم را دوست دارم یا نه و از این‌جور سوال‌ها.

نزدیک بود ایمیل بزنم به ده سال بعد خودم و بپرسم چه کسی مانده و چه کسی رفته است. آن‌ها که دوستشان دارم کجا هستند و چه می‌کنند. خودم کجا ایستاده‌ام. مادرم٬ پدرم کجا هستند. آخرین باری که بابل بوده‌ام کی بوده است. آخرین باری که فرصت کرده‌ام در یک غروب پاییزی در خیابان‌های بابل قدم بزنم و همان‌طور که بوی برگ‌های باران‌خورده و اسپند سوخته را درون ریه‌هایم می‌کشم٬ بچه‌های مدرسه‌ای را دید بزنم که به خانه می‌روند٬ کی بوده است. از آخرین باری که با خانواده دور هم نشستیم و شام خوردیم چند وقت گذشته است.

نشسته‌ام این‌جا٬ در خانه‌ی سوده٬ پشت این میز. عرشیا آن‌طرف‌تر روی مبل خوابش برده است و سوده هم دارد درسا را روی پایش می‌خواباند. محمود هنوز خانه نیامده است. دستم داشت می‌رفت که به خودِ ده سالِ بعدم نامه بدهم و حال و احوالی بپرسم. حتی صفحه‌اش را باز کرده بودم که یکهو انگار کسی نهیبم زده باشد٬ دستم را پس کشیدم. انگار برق گرفته باشدم٬ صفحه را بستم. صفحه‌های دیگر را هم بستم. کم مانده بود خاموش کنم کامپیوتر را از وحشتم.

مگر مغز خر خورده‌ام که چنین خبطی بکنم؟ کم بهانه برای به یاد آوردن و دلتنگ شدن و خواستن دارم که حالا بخواهم این را هم بهشان اضافه کنم؟ کم نوستالژی دارم که بخواهم زیادش کنم؟

ده سال بعد٬ در آستانه‌ی چهل سالگی (لابد با همه‌ی دغدغه‌ها و ترس‌هایش) یک روز صبح می‌روم سر کارم و کامپیوترم را روشن می‌کنم و می‌بینم منِ ده سال پیش برایم نامه داده است که حال و احوالم را بپرسد. بعد منِ ده سال بعد٬ که لابد دیگر پدر خانواده‌ای شده‌ام برای خودم و همین الان٬ پیش از این که بیایم سر کار٬ بچه‌هایم را رسانده‌ام مهدکودکی٬ مدرسه‌ای جایی و همسرم را هم سر کارش پیاده کرده‌ام٬ ایمیل را باز می‌کنم و می‌خوانمش و یادم می‌آید که ده سال گذشت از آن شبی که نشسته بودم پشت آن میز در خانه سوده. از آن شبی که عرشیا روی مبل خوابش برده بود و درسا داشت روی پای مادرش می‌خوابید. از آن شبی که محمود دیر کرده بود. بعد وقتی همه‌ی این‌ها را به یادم آورد٬ از منی که ظرف غذایم را هم با خودم آورده‌ام سرکار تا به جای غذای بیرون غذای سالم خانگی بخورم٬ بپرسد قرار گرفته‌ام یا نه. تن داده‌ام به مسیر ناگزیر زندگی یا هنوز دارم دست و پا می‌زنم. بعد باقی سوال‌هایش را یکی‌یکی رو کند. از آن‌ها بپرسد که دوستشان دارم. بپرسد کجا هستند و چه می‌کنند. اصلن هستند؟ و از همین سوال‌ها.

چه چیز وحشتناکی است این سایت. چه سمی است برای آدم‌های نوستالژیک. چه شانسی آوردم که دستم را پس کشیدم. به قول شمالی‌ها٬ انگار جای دیگری کرده داشتم که خدا این‌جا هوایم را داشت و نهیبم زد که چنین خطایی نکنم.

چه داستان عجیبی است زندگی. عجیب و گند. شاید هم گند نباشد؛ نمی‌دانم.